Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng xác định ba đột phá chiến lược, trong đó có đột phá về cải cách thể chế. Theo đó, Nghị quyết nhấn mạnh: “Tập trung ưu tiên hoàn thiện đồng bộ, có chất lượng và tổ chức thực hiện tốt hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, lành mạnh, công bằng cho mọi thành phần kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo…”.
Có thể thấy, môi trường kinh doanh là một trụ cột quan trọng của cải cách thể chế để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế phát triển, đóng góp có ý nghĩa đối với phát triển kinh tế của địa phương và của quốc gia. Với tầm quan trọng đó, Chính phủ xác định cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh là một nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, được thực thi xuyên suốt từ Trung ương tới địa phương.
Bộ Kế hoạch và Đầu tư là cơ quan được giao tham mưu cho Chính phủ ban hành các cơ chế, chính sách thúc đẩy cải cách thể chế, tạo lập môi trường kinh doanh thông thoáng, thuận lợi, an toàn theo thông lệ quốc tế cho nhà đầu tư và doanh nghiệp; đồng thời thực hiện vai trò đôn đốc, theo dõi, giám sát và đánh giá kết quả thực thi của các Bộ, ngành, địa phương. Từ năm 2014, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã tham mưu cho Chính phủ hàng năm ban hành Nghị quyết về cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia (Nghị quyết số 19/NQ-CP các năm 2014-2018 và Nghị quyết số 02/NQ-CP các năm 2019-2021).
Thời gian qua, với nỗ lực cải cách của các Bộ, ngành và địa phương, vị trí của Việt Nam trên các bảng xếp hạng uy tín toàn cầu được nâng lên, tạo được niềm tin cho nhà đầu tư và doanh nghiệp trong và ngoài nước. Cụ thể là: Năng lực cạnh tranh 4.0 (của Diễn đàn kinh tế thế giới - WEF) xếp thứ 67/141 (năm 2019), tăng 10 bậc so với năm 2018; Đổi mới sáng tạo (của Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới - WIPO) giữ thứ hạng tốt, ở vị trí 44/132 (năm 2021); Chính phủ điện tử (của Liên hợp quốc - UN) xếp thứ 86 (năm 2020), tăng 2 bậc so với năm 2018; Phát triển bền vững (của UN) xếp thứ 51/165 năm 2021, tăng 37 bậc so với năm 2016; An toàn an ninh mạng (của Liên minh Viễn thông quốc tế - ITU) xếp thứ 25/194 (năm 2020), tăng 25 bậc so với năm 2018.
Chất lượng môi trường kinh doanh cải thiện tích cực cũng được thể hiện rõ qua kết quả đánh giá Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), tuy mức độ cải thiện là khác nhau giữa các lĩnh vực. Bên cạnh đó, mặc dù dịch bệnh tác động nặng nề, song trong năm 2021, có gần 160 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động.
Tuy nhiên, kể từ năm 2020, cải cách môi trường kinh doanh ở nước ta có xu hướng chững lại do tác động của đại dịch COVID-19. Trên bảng xếp hạng toàn cầu, một số chỉ tiêu cải thiện chưa bền vững và còn không ít chỉ tiêu cụ thể mà chất lượng và thứ hạng của Việt Nam vẫn còn thấp hoặc không được cải thiện, thậm chí giảm bậc. Năm 2021 so với năm 2020, nhiều chỉ số giảm điểm hoặc giảm bậc, như: Đổi mới sáng tạo giảm 2 bậc (từ thứ 42 xuống 44); Phát triển bền vững giảm điểm và giảm bậc (từ thứ 49 xuống 51); Quyền tài sản giảm điểm và giảm bậc (từ thứ 78 xuống 84); Cảm nhận tham nhũng giảm 8 bậc (từ thứ 96 xuống 104).
Trong bối cảnh đó, Chính phủ tiếp tục thể hiện rõ thông điệp đẩy mạnh cải cách, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tạo niềm tin về sự đồng hành của Chính phủ với doanh nghiệp thông qua việc ban hành Nghị quyết số 02/NQ-CP năm 2022 vào đầu năm mới như thông lệ trước đây. Đây là năm đầu nhiệm kỳ, do đó Nghị quyết được thiết kế tổng thể với mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp cho cả nhiệm kỳ (đến năm 2025) và một số nhiệm vụ trọng tâm cho năm 2022. Những năm tiếp theo, Nghị quyết xây dựng với các giải pháp cụ thể hơn, phù hợp với các trọng tâm ưu tiên của từng năm.
Cụ thể, Nghị quyết lựa chọn một số vấn đề và nội dung trọng tâm cải cách cho giai đoạn 2022-2025 đáng chú ý như sau:
1. Cải thiện các yếu tố của môi trường kinh doanh theo hướng giảm số lượng thủ tục, thời gian, chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp.
2. Cắt giảm danh mục ngành nghề đầu tư, kinh doanh có điều kiện và cải cách điều kiện kinh doanh.
3. Dỡ bỏ rào cản đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh do chồng chéo, mâu thuẫn, không hợp lý, khác biệt của các quy định pháp luật.
4. Tiếp tục thúc đẩy cải cách quản lý, kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.
5. Đẩy mạnh cải cách về đăng ký đất đai và đổi mới quản lý hành chính đất đai.
6. Thúc đẩy chuyển đổi số đồng bộ với cải cách hành chính.
7. Đẩy mạnh phân cấp, trao quyền cho địa phương và kiểm tra, giám sát.
8. Chú trọng các giải pháp hỗ trợ người dân và doanh nghiệp phục hồi sản xuất kinh doanh, khắc phục các tác động tiêu cực của dịch bệnh COVID-19.
9. Tạo lập thể chế khuyến khích đổi mới, sáng tạo.
Đặc biệt, trong bối cảnh doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do dịch bệnh COVID-19, những nỗ lực về cải cách, cải thiện môi trường kinh doanh được kỳ vọng là những giải pháp phi tài chính hiệu quả, có tính bền vững, là trợ lực hữu hiệu cho doanh nghiệp phục hồi và phát triển; qua đó góp phần thực hiện thành công Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 30 tháng 01 năm 2022 của Chính phủ về Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội và triển khai Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình.
Cần tinh thần cải cách đồng bộ, liên ngành.
Ông Phan Đức Hiếu, Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Kinh tế của Quốc hội, đánh giá Nghị quyết số 02/NQ-CP là một động lực quan trọng, liên tục và bền bỉ xuyên suốt hơn 8 năm qua, thể hiện là sự cam kết của Chính phủ trong cải cách thể chế, cải cách môi trường kinh doanh một cách mạnh mẽ, sâu rộng. Theo ông Hiếu, hai năm qua, công tác cải cách không có sự chững lại, bởi thời gian qua, Nghị quyết 02 đã mở rộng nhiều mục tiêu và nội dung chỉ tiêu thể hiện nỗ lực không ngừng, cam kết ngày càng mạnh mẽ và có nhiều đóng góp trong việc phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, công tác cải cách chưa thực sự đồng đều giữa các bộ ngành, các lĩnh vực và giữa các địa phương, đây là thách thức lớn nếu không vượt qua được sẽ không tạo ra được những kết quả như kỳ vọng. Thời gian tới có hai thách thức cần lưu ý là cải cách ngày càng khó hơn vì sắp tới có những cải cách đòi hỏi sự liên ngành, liên bộ và thứ hai là cạnh tranh quốc tế làm thế nào để thúc đẩy được sự chuyển động đồng đều thì sẽ phát huy được rất mạnh mẽ cải cách lần này.
Dẫn chứng về những quyết sách kịp thời tháo gỡ vướng mắc, khó khăn trong phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội tại Kỳ họp bất thường lần thứ nhất Quốc hội khóa XV vừa qua, ông Hiếu cho rằng, hiện nay, công tác cải cách cũng đã và đang nhận được sự quan tâm, cùng những cam kết rất mạnh mẽ, quyết liệt của Đảng, Quốc hội, Chính phủ. Do đó, cần tận dụng điều này để công tác cải cách đạt nhiều thành công hơn nữa.
Cải cách môi trường kinh doanh là trợ lực quan trọng nhất cho doanh nghiệp trong bối cảnh hiện nay
TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng COVID-19 là nguyên nhân chính dẫn đến sự sự chững lại của xu thế cải cách, cải thiện môi trường kinh doanh. Việc cải cách, cải thiện vượt bậc môi trường kinh doanh đang trở nên quan trọng, cần thiết hơn bao giờ hết. Đây là yếu tố quan trọng đối với phục hồi, gia tăng tốc độ tăng trưởng kinh tế trong và sau đại dịch. Cùng với đó, cộng đồng doanh nghiệp đã chịu tác động nặng nề của dịch bệnh và đang cần một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, an toàn hơn, giảm thiểu mọi chi phí để phục hồi, tìm kiếm cơ hội mở rộng đầu tư kinh doanh.
Về giải pháp triển khai Nghị quyết 02/NQ-CP, TS Nguyễn Đình Cung cho rằng, cần chủ động tập hợp các phản ánh, kiến nghị của hiệp hội doanh nghiệp; phân tích, đánh giá, phân loại để từ đó hình thành các đề xuất kiến nghị trình Thủ tướng, Chính phủ nhằm nghiên cứu tháo gỡ khó khăn, thể hiện hơn nữa tinh thần đồng hành cùng doanh nghiệp.
TS Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Nghiên cứu môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh - Viện Nghiên cứu quản lý Kinh tế Trung ương cũng đồng quan điểm cho rằng, cải cách môi trường kinh doanh hai năm gần đây có xu hướng chững lại. Đây là thách thức lớn, do đó, cần khơi dậy động lực, tạo áp lực cải cách và cần sự đồng hành của nhiều bên. Việc tiếp tục đẩy mạnh các nỗ lực cải cách, cải thiện môi trường kinh doanh theo Nghị quyết số 02/NQ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ lúc này là chính xác, đúng thời điểm.
Để triển khai hiệu quả Nghị quyết 02/NQ-CP, TS Nguyễn Minh Thảo cho rằng cần dỡ bỏ rào cản đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh do chồng chéo, mâu thuẫn, không hợp lý, khác biệt của các quy định pháp luật; tiếp tục chú trọng hỗ trợ người dân và doanh nghiệp phục hồi sản xuất kinh doanh, khắc phục các tác động tiêu cực của dịch COVID -19; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo…
Các doanh nghiệp ở mọi lĩnh vực, ngành nghề, quy mô đều được thụ hưởng những chính sách và cơ hội phát triển như nhau
ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa, đánh giá có gần 60% doanh nghiệp đánh giá môi trường kinh doanh trong nước đã cải thiện tốt hơn, rõ rệt hơn ở cả 10 lĩnh vực được nêu trong Nghị quyết 19/NQ-CP và Nghị quyết 02/NQ-CP, trong đó việc thành lập doanh nghiệp và tiếp cận điện năng được đánh giá có cải thiện tốt nhất. Để Nghị quyết 02/NQ-CP thực sự đi vào cuộc sống, ông Nguyễn Văn Thân cho rằng điều thiết yếu, cơ bản là các doanh nghiệp ở mọi lĩnh vực, ngành nghề, quy mô đều được thụ hưởng những chính sách và cơ hội phát triển như nhau. Chẳng hạn như các doanh nghiệp nhỏ và vừa khi được tham gia các dự án đầu tư công thì sẽ được cải thiện năng lực cạnh tranh ở nhiều khâu, từ chuẩn bị tài chính, con người đến lập hồ sơ dự thầu và thi công, quyết toán.
Bên cạnh đó, việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh dựa trên 2 yếu tố quan trọng là cải cách cơ chế, chính sách, thủ tục hành chính và phát triển ứng dụng khoa học công nghệ. Có thế thấy hoạt động cải cách hành chính của Chính phủ diễn ra rất hiệu quả trong thời gian qua. Tuy nhiên, nếu nhìn qua góc độ phát triển ứng dụng khoa học công nghệ vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thì chưa đạt yêu cầu. Do vậy, cần phân bổ nguồn vốn phù hợp để dành cho phát triển ứng dụng khoa học công nghệ nói chung, và nhất là cơ sở hạ tầng kỹ thuật nói riêng trong lộ trình từ nay đến năm 2025.
Coi doanh nghiệp là trung tâm, khuyến khích sự đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp
Để thực hiện Nghị quyết 02/NQ-CP hiệu quả hơn, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Trần Duy Đông nhấn mạnh các bộ, ngành, địa phương cần coi doanh nghiệp là trung tâm và tiếp tục thực hiện cải cách thể chế, khuyến khích sự đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, qua đó để thúc đẩy phát triển kinh tế của các địa phương trong cả nước tạo sự thịnh vượng chung. Đồng thời các bộ, ngành, địa phương coi việc cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh là một trong những nhiệm vụ quan trọng, trung tâm, ưu tiên hàng đầu và thực hiện xuyên suốt, liên tục. Các bộ, ngành, địa phương cần ban hành sớm chương trình hành động, tổ chức triển khai nghiêm túc các nhiệm vụ được giao trong Nghị quyết và phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan để công tác triển khai đi vào thực chất. Tiếp tục thường xuyên kiểm tra, giám sát các tiến độ, chương trình kế hoạch, thường xuyên tổ chức đối thoại trao đổi với người dân và doanh nghiệp để kịp thời nắm bắt các phản hồi và giải quyết các kiến nghị của hiệp hội, doanh nghiệp./.
Võ Huy Hùng