Theo Luật Doanh nghiệp năm 2005
- Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.
- Các hình thức tổ chức hoạt động của doanh nghiệp có vốn góp của Nhà nước gồm: công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên (TNHH MTV), công ty trách nhiệm hữu hạn 2 thành viên (TNHH 2TV) trở lên, công ty cổ phần (không bao gồm hình thức công ty nhà nước).
- Việc chuyển đổi công ty nhà nước được thực hiện theo lộ trình chuyển đổi hằng năm, nhưng chậm nhất trong thời hạn bốn năm kể từ ngày Luật này có hiệu lực, các công ty nhà nước thành lập theo quy định của Luật doanh nghiệp nhà nước năm 2003 phải chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần theo quy định của Luật này.
Chính phủ quy định và hướng dẫn trình tự, thủ tục chuyển đổi.
- Trong thời hạn chuyển đổi, những quy định của Luật doanh nghiệp nhà nước năm 2003 được tiếp tục áp dụng đối với doanh nghiệp nhà nước nếu Luật này không có quy định…
- Doanh nghiệp do Nhà nước thành lập kể từ ngày Luật này có hiệu lực phải được đăng ký, tổ chức quản lý và hoạt động theo quy định của Luật này và pháp luật có liên quan.
Luật Doanh nghiệp năm 2020 cũng quy định rõ về mô hình hoạt động của doanh nghiệp nhà nước như sau:
- Doanh nghiệp nhà nước bao gồm các doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, tổng số cổ phần có quyền biểu quyết theo quy định tại Điều 88 của Luật này.
- Doanh nghiệp nhà nước được tổ chức quản lý dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, bao gồm: doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ; doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết, trừ doanh nghiệp quy định tại điểm a khoản 1 Điều này.
Như vậy, kể từ sau ngày 01/7/2010, các công ty nhà nước hoạt động theo Luật DNNN năm 2003 buộc phải đăng ký chuyển sang hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp. Do quy định pháp luật hiện hành không quy định về loại hình công ty nhà nước nên các công ty nhà nước vẫn còn tồn tại hiện nay không thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các văn bản hướng dẫn hiện hành
Theo Thống kê từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, hiện nay, cả nước có 15 doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty nhà nước (chưa chuyển đổi theo quy định của Luật Doanh nghiệp), trong đó có 02 công ty thuộc quản lý của 02 Bộ (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: 01 doanh nghiệp; Bộ Giao thông vận tải: 01 doanh nghiệp); 11 công ty thuộc quản lý của UBND các tỉnh, thành phố (TP Hà Nội: 03 doanh nghiệp; TP Hải Phòng: 02 doanh nghiệp; TP Hồ Chí Minh: 04 doanh nghiệp; TP Cần Thơ: 01 doanh nghiệp; UBND tỉnh Đắk Nông: 01 doanh nghiệp); 02 doanh nghiệp là công ty con do Công ty mẹ (là doanh nghiệp nhà nước) nắm giữ 100% vốn điều lệ (01 doanh nghiệp thuộc Tổng công ty Đầu tư Phát triển nhà Hà Nội; 01 doanh nghiệp thuộc Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn).
15 công ty nhà nước hiện nay đều hoạt động trong các ngành, lĩnh vực Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối theo quy định tại Quyết định số 22/2021/QĐ-TTg ngày 02/7/2021 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước thực hiện chuyển đổi sở hữu, sắp xếp lại, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 như: chế biến nông sản, xây dựng, dịch vụ ăn uống, trồng cây công nghiệp (cà phê, nông sản), xuất nhập khẩu, dịch vụ thương mại… Tất cả các công ty nhà nước hiện nay đều gặp các vướng mắc, tồn đọng về tài chính, tổng số nợ lớn; một số doanh nghiệp bị âm vốn chủ sở hữu.
Để hướng dẫn việc thực hiện các quy định tại Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2005, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 25/2010/NĐ-CP ngày 19/3/2010 quy định việc chuyển đổi công ty nhà nước thành công ty TNHH MTV và tổ chức quản lý công ty TNHH MTV do Nhà nước làm chủ sở hữu. Trong đó đã quy định về đối tượng, điều kiện, trình tự, thủ tục chuyển đổi mô hình công ty nhà nước (quy định tại Luật DNNN năm 2003) thành các loại hình doanh nghiệp hoạt động theo Luật Doanh nghiệp năm 2005 (công ty cổ phần, công ty TNHH).
Đến nay, chưa có văn bản pháp lý nào quy định Nghị định số 25/2010/NĐ- CP hết hiệu lực, tuy nhiên, việc thực hiện quy định tại Nghị định số 25/2010/NĐ-CP để hướng dẫn việc thực hiện chuyển đổi công ty nhà nước thành công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ không còn phù hợp với các quy định hiện hành và thực tiễn hoạt động của 15 công ty nhà nước.
Về điều kiện chuyển đổi công ty nhà nước. Điều 8 Nghị định số 25/2010/NĐ-CP quy định điều kiện chuyển đổi công ty nhà nước thành công ty TNHH MTV do Nhà nước làm chủ sở hữu bao gồm:
1. Các doanh nghiệp quy định tại Điều 7 Nghị định này được tổ chức lại, chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:
- Các đối tượng quy định tại các khoản 1, 2 và 5 Điều 7 Nghị định này thuộc ngành, lĩnh vực, địa bàn mà Nhà nước cần nắm giữ 100% vốn; được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Công ty mẹ trong tổng công ty thuộc tập đoàn kinh tế nhà nước và các đối tượng quy định tại khoản 3 và 4 Điều 7 Nghị định này không thuộc diện Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động sản xuất kinh doanh, chiến lược phát triển, nắm giữ các bí quyết kinh doanh, công nghệ, thông tin của tổng công ty, tập đoàn mà tổng công ty, tập đoàn nắm giữ 100% vốn điều lệ;
- Còn vốn nhà nước sau khi đã được xử lý tài chính. Trường hợp không còn vốn nhà nước thì báo cáo Thủ tướng Chính phủ quyết định việc bổ sung vốn nhà nước; nếu không được bổ sung vốn thì chuyển sang thực hiện các hình thức chuyển đổi sở hữu doanh nghiệp theo quy định tại Điều 80 Luật Doanh nghiệp nhà nước. Trường hợp kinh doanh ngành, nghề mà pháp luật quy định phải có vốn pháp định thì vốn điều lệ (dự kiến) của công ty không thấp hơn vốn pháp định.”
Tuy nhiên, 15 công ty nhà nước nêu trên hiện không đảm bảo đủ điều kiện về ngành, lĩnh vực hoạt động và còn vốn nhà nước sau khi đã được xử lý tài chính theo quy định nêu trên.
- Về đăng ký doanh nghiệp: Điều 17 Nghị định số 25/2010/NĐ-CP quy định đăng ký kinh doanh như sau:
“Doanh nghiệp chuyển đổi đăng ký kinh doanh và thông báo công khai trên phương tiện thông tin đại chúng theo quy định của Luật Doanh nghiệp. Hồ sơ đăng ký kinh doanh phải bao gồm quyết định chuyển đổi và các nội dung khác theo quy định của Luật Doanh nghiệp.”
Tại thời điểm năm 2010, việc đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp được thực hiện theo các quy định tại Nghị định số 88/2006/NĐ-CP ngày 29/8/2006 và Nghị định số 43/2010/NĐ-CP ngày 15/4/2010 của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp (hướng dẫn quy định tại Luật Doanh nghiệp năm 2005). Đến nay các Nghị định này đã hết hiệu lực thi hành.
2. Tại Công văn số 6219/VPCP-ĐMDN ngày 07/8/2015 của Văn phòng Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Văn Ninh đã giao Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành liên quan thực hiện rà soát, hướng dẫn việc chuyển đổi các xí nghiệp liên doanh, công ty nhà nước chưa chuyển đổi. Thực hiện nhiệm vụ được giao, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có các văn bản hướng dẫn gửi các Sở, cơ quan liên quan để thực hiện việc chuyển đổi công ty nhà nước sang hoạt động theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên. Tuy nhiên, hiện nay, việc đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp phải thực hiện theo các quy định tại Luật Doanh nghiệp và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP ngày 4/01/2021 của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp (Luật Doanh nghiệp năm 2014 và Nghị định số 78/2015/NĐ-CP đã hết hiệu lực thi hành). Do vậy, việc thực hiện chỉ đạo tại Công văn số 6219/VPCP-ĐMDN tại thời điểm hiện nay sẽ không đảm bảo đủ căn cứ và hiệu lực pháp lý để Bộ Kế hoạch và Đầu tư tiếp tục vận dụng các quy định pháp luật hiện hành tại Luật Doanh nghiệp năm 2020 và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP để hướng dẫn chuyển các công ty nhà nước sang hoạt động theo Luật Doanh nghiệp năm 2020.
Do đó, để có căn cứ thực hiện sắp xếp, tổ chức lại các doanh nghiệp hiện vẫn đang duy trì là công ty nhà nước theo Luật DNNN năm 2003, Chính phủ cần sớm đưa ra Nghị quyết về việc vận dụng các quy định pháp luật hiện hành để hướng dẫn đăng ký chuyển đổi công ty nhà nước hoạt động theo quy định tại Luật Doanh nghiệp năm 2020 trong trường hợp công ty nhà nước được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận việc tiếp tục sắp xếp, tổ chức lại công ty theo Luật Doanh nghiệp trên cơ sở đề xuất của các cơ quan đại diện chủ sở hữu.
Việc hướng dẫn đăng ký chuyển công ty nhà nước hoạt động theo quy định Luật Doanh nghiệp năm 2020 không làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp đối tài sản, công nợ và tình hình tài chính của công ty nhà nước; doanh nghiệp sau khi được đăng ký chuyển đổi kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ của công ty nhà nước trước chuyển đổi và phải tiếp tục thực hiện chuyển đổi sở hữu, sắp xếp lại theo đúng tiêu chí phân loại doanh nghiệp quy định tại Quyết định số 22/2021/QĐ-TTg.
Theo khoản 1, khoản 9 Điều 3 và Điều 46 Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 quy định:
- Công ty nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ, thành lập, tổ chức quản lý, đăng ký hoạt động theo quy định của Luật này. Công ty nhà nước được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước độc lập, tổng công ty nhà nước.
- Công ty nhà nước độc lập là công ty nhà nước không thuộc cơ cấu tổ chức của tổng công ty nhà nước.
- Tổng công ty nhà nước là hình thức liên kết kinh tế trên cơ sở tự đầu tư, góp vốn giữa các công ty nhà nước, giữa công ty nhà nước với các doanh nghiệp khác hoặc được hình thành trên cơ sở tổ chức và liên kết các đơn vị thành viên có mối quan hệ gắn bó với nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác, hoạt động trong một hoặc một số chuyên ngành kinh tế - kỹ thuật chính nhằm tăng cường khả năng kinh doanh và thực hiện lợi ích của các đơn vị thành viên và toàn tổng công ty.
Lê Thị Diễm Quỳnh